Алтын тамсы

Әкиәттең башы бар, аҙағы бар, әммә ул ҡасан тыуған, ҡасан үләсәк, уныһын бер кем белмәй. Был әкиәт тә – бик боронғо. Уны олатайымдың атаһы Аҡъюл олатайға, ул оләсәйенә һөйләгән. Ә миңә атайымдың әсәһе Һылыуҡай оләсәй һөйләне.

Борон-борон, Уралда әле кеше аяҡ баҫмаған урмандар булған саҡта, Янһары тигән бер кеше булған, ти. Ул мал аҫырап, ете ерҙә йәйләп, биш ерҙә ҡышлап йөрөгән. Бик тырыш булған Янһары – көн тимәгән, төн тимәгән – эшләгән дә эшләгән. Шуға күрә ул бер нәмәгә интекмәй, етеш көн иткән, ҡайғы белмәгән.

Ниндәй ҡаты имән дә ҡорой, кеше лә үлә бит. Берҙән-бер көн Янһары үлгән дә киткән. Ялбыр исемле маҡтансыҡ бер малайы тороп ҡалған. Күп ашаған, күп йоҡлаған, ҡулына эш тотмаған был малай. Донъя үҙенә ҡалғас, Ялбыр иркенләп йәшәй башлай. Көн дә ҡунаҡ йыя был, ҡурайсылар, йырсылар, бейеүселәр бының тирмәһенән өҙөлмәйҙәр. Барыһы дуҫ-иш, ауыҙ һыуҙары ҡороп, Ялбырҙы маҡтайҙар. Эй ҡуҡырая Ялбыр, эй ҡуҡырая. Маҡтап бер һүҙ әйткәнгә – бер ат, көй сығарғанға – ике ат тоттора ла ебәрә был. Бара торғас, бары бер аты, бер һыйыры ғына ҡалған малайҙың. Ә ул уйлап та бирмәй, һаман эшләмәй, ашай ҙа йоҡлай, ашай ҙа йоҡлай.

Атаһының дуҫы Малбай ҡарт, тәгәрмәстең ҡайҙа табан тәгәрәгәнен күреп, әйтеп ҡарай быға: «Ялбыр ҡустым, малыңды самалабыраҡ тот, ҡара уны, бөлөрһөң!..» Ә ул: «Эй, тинтәк, һин нимә беләһең! Яҙ һайын бейә ҡолонлай, һыйыр быҙаулап тора. Мал бөтһә, мал табылыр. Малдан дуҫ-иш ҡыйбат. Күрәһең бит, минең дуҫтарым ҡайһылай күп!» – ти, көлә генә.Ауыҙы салыш булһа ла, бай балаһы һөйләһен тигәндәй, уныҡы – дөрөҫ, үҙе – баш, үҙе – түш бит. СЃРµРЅәРЅ тына Малбай. Ҡыланһын әйҙә, алйоттоң да үҙ аҡылы бар, ауыҙы бешкәс, өрөп эсер әле... Күп тә үтмәй, Ялбыр шыпа бөлгән дә ҡуйған, мал да юҡ, дуҫ-иштәр ҙә юҡ. Терһәкте тешләр ине лә, инде һуң шул, буй етмәй.

Аптырағас был, кәңәш һорар өсөн, йөҙ туҡһан йәшлек Тарауыл ҡартты саҡырта. Килә ҡарт. «Тарауыл олатай,–ти уға Ялбыр,– әйт әле, донъяла бер ҙә бөтмәй торған ниндәй байлыҡ бар, мин шуны йыйыр инем». Ҡарт ни, оҙаҡ уйлап тормай, тота ла: «Донъяла бер ҙә бөтмәй торған байлыҡ – тир ул, – ти. – Тирҙең бер тамсыһы – бер алтын». Малай быға ышанмай: «Алдайһың, Тарауыл ҡарт!» – ти.

Тарауыл ҡарт:

— Мин алдашырға малай түгел. Ерҙә йөҙ туҡһан йыл торамын, дөрөҫлөктән юлым борманым. Белеклегә бер һүҙ ҙә күп, белекһеҙгә суҡмар ҙа сүп! – тип ҡайта ла китә.

Шунан һуң аҙмылыр-күпмелер ваҡыт үтә, аҡтыҡ атын да һуйып ашай Ялбыр. Дуҫтар күптән ҡасып бөткәндәр, бер әмәл юҡ, асыға башлай был. Аслыҡ бик үҙәгенә үткәс: «Туҡта әле, – ти Ялбыр, – бәлки, был алйот ҡарттың һүҙендә дөрөҫлөк барҙыр, тир йыйып ҡарайым әле...» Шунан ул, ҡат-ҡат тун кейеп, сәй эсергә ултыра. Шыбырҙап тир аға бының битенән, ул һаман сәй эсә, ә үҙе, таҫтамал менән тирен һөртөп алып, сынаяҡ аҫтына һығып ултыра. Бер самауыр сәй эсеп бөткәнсе, ике сынаяҡ тир һығып йыя Ялбыр. Бына ул тир бөртөктәренең алтынға әйләнеүҙәрен көтә башлай. Көн буйы ҡарай, ятыр алдынан тағы ҡарай, юҡ, тир һаман, һыу кеүек, үҙгәрмәй тик тора ла тора. Аптырағас, малай, бармағын тиргә манып, тәмен татып ҡарай – әсе! «Их, алйот ҡарт, алдаған!» – ти ҙә сынаяҡты тире-ние менән сатнатҡансы ергә атып бәрә.

Аслыҡ атай түгел – башынан һыйпамай, ә туғыҙға бөгә Ялбырҙы. Ул, бик аптырағас, берәй төрлө аҙыҡ тапмаммы тип, урманға сығып китә. Эй йөрөй, эй йөрөй был ҡыҙырынып, әммә бер нәмә лә тапмай. Хәлдән яҙып, бер ағасҡа һөйәлеп туҡталһа, ҡайҙалыр балта туҡылдаған тауыш ишетелә уға. Яҡында кеше барлығын белгәс, эсенә йылы кереп китә егеттең, шул тауыш килгән яҡҡа табан ыңғайлап атлай башлай. Барып етһә, ни күҙе менән күрһен, йөҙ туҡһан йәшлек Тарауыл ҡарт, тирләп-бешеп, урман ҡырҡып йөрөй. «Эй олатай, олатай,– ти уға Ялбыр,– алдағанһың мине, күпме тир йыйып ҡараным, бер тамсыһы ла алтынға әйләнмәне».

– Нишләттең һуң ул тирҙе? – тип һорай унан ҡарт.

– Сынаяғы менән атып бәрҙем, түктем!– ти Ялбыр.

– Их иҫәр, иҫәр!–ти Тарауыл ҡарт, көлөп.– Тирҙе гамсылап-тамсылап түгәләр уны, шунан ғына алтынға әйләнә ул. Мә, тот балтаны, ҡырҡып йыҡ ошо тирәкте.

Ялбыр, аҡтыҡ көсөн йыйып, тирәкте ҡырҡырға тотона. Маңлайынан бөрсөк-бөрсөк тирҙәре тама бының. Тирен еңе менән һыпыра ла балтаһына тотона был. Тырыша торғас, тирәкте ҡырҡып йыға ла ҡарт эргәһенә килеп ултыра егет. «Мә,– ти уға Тарауыл ҡарт, ҡуйынынан ҡатҡан икмәк киҫәге сығарып,– тамағыңды ялға». Ялбыр тирле ҡулы менән икмәкте ашап бөтә.

– Тәмле булдымы? – тип һорай ҡарт.

– Бик тәмле!

– Ә һуң тир тәмлеме?

– Юҡ, әсе.

– Их иҫәр!– ти Тарауыл. – Икмәгеңә лә тир тейҙе бит, бер ҙә әсе булманы. Бына мин бөтә ғүмеремә шулай, һинең атайың Янһары һымаҡ, тир түгеп ашайым. шуға күрә икмәгем гел тәмле була минең. Алтын тамсы ана шул инде!

Серле төйөнсөк

Көлдөрөп кешенең һынын ҡатырыу ғына түгел, үлтереп тә була икән. Белмәһәң, белеп ҡал, хәҙер бына шул турала һөйләйем. Бик борон заманда булған был хәл. Башҡорттар өҫтөнән, уның ер-һыуҙары менән старшиналар, төрлө тархандар хөкөм йөрөткәндәр ул саҡта. Ҡайһы ырыуҙалыр, хәҙер уныһын асыҡ ҡына әйтеүе ҡыйын, Ҡабыҡбаш исемле бер старшина булған. Был уның ысын исемеме, әллә ҡушаматымы, уныһын да асыҡ ҡына белгән кеше юҡ. Исеме икән, күрәһең, ҡабыҡ ҡыуыш аҫтында тыуғандыр, ә инде ҡушамат булһа, артыҡ дыуамал, ҡабыҡ һымаҡ буш баш булғаны өсөн бирелгәндер. Уйлауымса, һуңғыһы дөрөҫөрәк булһа кәрәк...

Әмәлһеҙ дыуамал булған шул Ҡабыҡбаш старшина. Шундай һантыйҙың ниңә түрә булыуына иҫең китәме? Юҡҡа. Әллә ул саҡта түрәләрҙе аҡылына, ғәҙел кеше булыуына ҡарап һайлай торған булғандармы? Көтөп тор, ҡуйырҙар, ҡуймай ни! Кем бай, кем батша һанаттары алдында күндәм, ярамһаҡ, шул – иң ҡулай кеше, яһап ҡуйған старшина инде. Етмәһә, ул ғына ла түгел, түрәлек нәҫелдән-нәҫелгә мираҫ булып ҡала килгән бит әле. Ҡабыҡбаштың да ата-бабалары заманында бейҙәр, тархандар булып, ер һелкетеп ғүмер һөргәндәр. Ярай, һүҙ улар тураһында түгел, яҡыныраҡ киләйек әле.

Бер өйөр йылҡының иҫәбенә сыға белмәһә лә. Ҡабыҡбаш үҙен әллә кемгә ҡуйырға, оло дан сығарырга бик яратҡан. Халыҡ тураһында уйлап та бирмәй ул, әйҙә, көн дә туй, көн дә байрам. Әтәс ҡысҡырып йыуана, эт бәйҙән ысҡынып ҡыуана, ә был түрә – диуана,ерле юҡҡа ла ҡыуана. Ниңә ҡыуанмаһын ул: түрәлек көслө, байлыҡ ташып ята, тотош ырыу уға эшләй. Ҡабыҡбаш ҡорған йыйындарға ат-тун еткән ерҙәрҙән атаҡлы ҡурайсыларҙы, дан йырсыларҙы килтереп кенә торалар. Уйын да көлкө, йыр ҙа бейеү. Әммә түрәнең күңеленә береһе бер оҡшамай, һайланған була, ә үҙе көйҙөң моңон тоя, йыр һүҙенең, айышына төшөнә белмәй, уға тағы ла шәберәктәре кәрәк. Сапҡындар, тирә-яҡтан шундай кешеләрҙе эҙләп, осаларын иҙҙереп бөткәндәр, аттарының эйәр аҫты ҡалмаған. Түрәнең өлкән табынсыһы Мөкәй бабайҙың аҡмәзәле ҡороған, ашауынан яҙып, ҡаҡ һөйәккә ҡала, алын-ялын юғалта, хужаһына ярай алмай бит. Инде ни әмәл итергә икән?

Тапкилде менән Төпкилде исемле игеҙәк егет бар икән ырыуҙа. Икеһе лә, дан һунарсы булыу өҫтәүенә, бынамын тигән йырсы менән ҡурайсы икән былар. Улар Ҡабыҡбаш старшинаға үҙҙәренең һәнәрҙәрен ҡырылмаһа ҡырҡ тапҡыр күрһәтеп ҡарағандар инде, әммә түрә оҡшатмаған, тупһаһынан типкеләтеп ҡыуҙырған. Егеттәрҙең бик, наһыры ҡороған быға, түрә тирмәһенә ҡабат аяҡ баҫмаҫ булғандар. Шулай ҙа был ике егет түрәгә ҡарата эстәренә асыу төйнәп ҡуйған: ул түрәне әҙәм хуры итергә кәрәк. Етмәһә, Мөкәтәй олатай йәл уларға: күрәләтә кибә бит аҡһаҡал, уны ла аҙаптан ҡотҡараһы ине.

Бына әле лә ҡарт, аҡ тирмәгә арҡа терәп, төпкә батҡан күҙҙәрен күккә өмөтһөҙ төбәп, саңҡайын ултыра. Алйый башлаған, ахыры, байғошоң. Ике егет һунарҙан ҡайтышлай уны күрәләр ҙә, ярһыған аттарында даһырҙап сабып килеп, ҡарт янында шып туҡтап ҡалалар.

– Аманлыҡмы, олатай?

– Хәйерле көн!

Мөкәй аҡһаҡал, башын күтәреп, быларға ҡарай ҙа:

– һай, уландар, аманлығы хәҙер миңә –яманлыҡ, хәйере – ҡәбер инде,– ти, көрһөнөп.– Башым ҡыу ҡабыҡ башҡа әйләнеп бара, белмәйем, был түрә менән ни эшләргә икән, тамам йөҙәтте ләбаһа...

– Беҙ, олатай, һиңә бер яҡшылыҡ эшләп ҡарамаҡсы булдыҡ бит әле,– ти Төпкилде.

– Ҡалайтып?

– Шул инде, беребеҙ ҡурай уйнап, икенсебеҙ йырлап,– ти Тапкилде.

– һе-е...— Мөкәй аҡһаҡал, һул усы менән ауыҙын ҡаплап, шым ғына көлөп ҡуя.– Әллә йәнә ҡамсы татып, тупһанан типкеләнеп киткегеҙ киләме?

– Уныһын етерлек татыныҡ инде, олатай, был юлы улай булмаҫ!– ти егеттәр.

– Ярай ҙа барып сыҡһа...– ти ҡарт, икеләнеп,– Ул һеҙҙе тупһаһына аяҡ баҫтырырмы икән?

– Баҫтырыр,– ти Төпкилде.– Күрмәйһеңме ни, олатай, һунарҙа күп йөрөп, беҙҙе һаҡал-мыйыҡ ҡалай ныҡ ҡаплап алган. Ул, Ҡабыҡбаш, беҙҙе танымаҫ та, алыҫтан килгән кешеләр икән тип белер...

– Аҡыл...– ти Мәкәтән.– Ә ни ҡыландырмаҡ итәһегеҙ һуң уны?

– Уныһын үҙебеҙ белербеҙ, олатай,– ти егеттәр.– Әммә был турала өсәү үҙ-ара ғына беләйек. Ситтән ике егет килгән, дан йырсы менән ҡурайсылар икән, тиң. Кискә ҙур табын йыйҙырып, беҙ сыраҡҡа ут алыуға килеп етербеҙ.

Ошо һүҙҙәрҙән һуң егеттәр китеп тә баралар. Аҡһаҡал шунда уҡ табын ҡороу хәстәрен күрә башлай.

Түрә эше түрәсә, әйтте-бөттө, һуҡты-күпте, шул арала табын әҙер була. Гөр килә бай тирмә тирәһе. Алыҫтан килгән йырсы менән ҡурайсыны түҙемһеҙлек менән көтәләр. Ҡабыҡбаш, ин затлы кейемдәрен кейеп, иң түргә ете ҡат мендәр өҫтөнә аяҡ бөкләп менеп ултырған.

– Киләләр! – тип оран һала аяҡсы.

Ул арала булмай, ҡупшы кейенгән, олпат һаҡал-мыйыҡлы ике һыбай килеп тә етә. Барыһы был ят ике кешене һоҡланып ҡаршы ала, уларҙың һәнәрҙәрен тиҙерәк күрергә ашҡыналар, ә старшина эре ҡылана, йәнәһе, уларға күтәрелеп тә ҡарамай, табын ситенән урын бирергә ҡушып, һыңар ҡулын ғына һелтәп ҡуя. Аяҡсылар иң элек ҡырҙан килгән ҡунаҡтарға туҫтаҡ тултырып ҡымыҙ тотторалар. Аш-һыйҙан алда тамак ебетеп алырға кәрәк. Табынға өймәләмә тулы ылаш-ылаш ит килтерелә. Тыу ике тәкә һуйылған икән. Тәкәләрҙең баштары, йола буйынса, ҡунаҡтар ҡулына тотторола. Улар баштың берәр ҡойҡаһын ҡырҡып ҡабалар ҙа ҡалған икеһен түрәнең үҙенә һоғондоралар. Унан баш һөйәктәре, табын әйләнә ҡулдан-ҡулға күсеп, мөнйөлөп бөткәс, ҡунаҡтар, тас май итте бүҫергә керешеп китеп, бар донъяһын онота. Шул саҡ өлкән табынсы Мөкәй ҡарт, ҡунаҡ егеттәргә ҡарап

:– Ҡырҙан килгән ҡәҙерле ҡунаҡтар, мәжлесте ҡотлап, аяулы ата балаһы түрәбеҙҙе хуплап, булмаһа, йә, һөнәрегеҙҙе күрһәтеп ебәрегеҙ әле,– ти.

Тыйнаҡлы ғына ултырган егеттәр, бер табандан ырғып тороп, түрә алдында хөрмәтләп баш эйгәс, береһе ҡурайҙа уйнай, икенсеһе йырлай башлай. Быға саҡлы бер кем, бер ҡасан ишетмәгән хайран матур көй була был. Халыҡ шаҡ ҡатып тыңлай. Көйҙә Урал киңлектәрендәй иркенлек тә, һыуҙа һикереп уйнаған балыҡ шаянлығы ла, ел уйнатып сапҡан бәйге аты етеҙлеге лә бар. Ә йырсының тауышы һуң, тауышы! Ул йырламай, ә көй уның күкрәгенән үҙенән-үҙе урғылып сыга, күҙҙәрендә шаян осҡон булып балҡыйҙыр һымаҡ. Ул йыр былай булған:

һай-й...

Атҡынайым – ат ине,

Илдә аҫыл зат ине.

һыбайланып юлға сыҡһам,

Бар өмөтөм аҡ ине!..

һай-й...

Күкрәккәйе киң булһа ла,

Тап-тар булған һулышы.

Көпә-көндөҙ аҙаштырҙы,

Бәләгә баш юлыҡты.

һай-й...

Аттың һыны һынмы ни,

Ир ҡанаты булмағас?

Бәләгә тарытты башты,

Һуғым итеп һуймағас!..

Көй ҙә, йыр ҙа халыҡҡа бик оҡшай. Табындағылар урындарынан һикерешеп тороп, ни эшләгәндәрен белмәй, кәпәстәрен күккә сөйөп, үрле-ҡырлы һикеренергә тотоналар. Бары Ҡабыҡбаш старшина ғына, һөрө ҡойолоп, бер һүҙ әйтмәй, думбай һымаҡ тик ултыра. Старшинаның күңелен асыр өсөн, ике егет баяғынан да дәртләнеберәк яңы көйгә тотона:

Тау башына ҡош ҡунған,

Сапсандыр, тип ҡыуандым,

Мал дошманы бүреләрҙе

Ҡырыр был, тип уйланым.

Ҡошто ҡулға эйәләтәм тип,

Югереп барҙым янына,

Сапсан түгел, һупай өкө

Ҡунған икән тауыма.

Уңмағандың шул инде –

Юҡҡа ғына шатландым.

Асыуҙан төн ҡарағының

Муйынын бороп ташланым!

Халыҡ тағы гөж килә, шарҡылдап көлә, һаман Ҡабыҡбаш ҡына, ауыҙына һыу уртлағанмы ни, шым-шырыҡ. Инде был көй ҙә оҡшамағас, Төпкилде күкрәк тултырып һулыш ала ла, йәне көйөп, ҡурайына барлыҡ тыны менән өрөп ебәрә, хатта ҡурай ярылып киткән. Ул, шундуҡ икенсе ҡурай алып, яңынан көй башлай. Тапкилде тағы ла көрөрәк, моңлораҡ тауыш менән йыр башлай:

Ҡашҡа ла ғына тауҙың ҡашлағында

Ҡуш ҡолас уҡ етмәҫ ҡарағай –

Ирәйеп тә үҫкәндең яңғыҙы,

Башҡаларҙы һанға һанамай...

Уйнап ҡына йөрөгән унлап бала

Ҡулдарына балта алғандар,

Ирәйеп ултырған ҡарағайҙы

Һә тигәнсе йығып һалғандар...

Тамсы тама-тама тишә ташты,

Осҡондан ут ялмай яланды...

Китмәҫ тә генә тип үк уйламағыҙ

Донъяға ла һыймаҫ дандарҙы!..

Был йырҙан һуң халыҡ уғата ғөжләргә тотонған, һындары ҡатып көлә башлаған. Эй Ҡабыҡбаш халыҡты тыймаҡ итә, эй аҡырына-баҡырына икән, ә уның һүҙҙәренә ҡолаҡ һалыусы ла юҡ. Түрә белмәй бит инде халыҡтың ниңә шул һынлы шашып көлгәнен. Халыҡты шашыр сиккә еткерерлек көлдөргән өсөн ҡурайсы менән йырсыға старшинаның сикһеҙ асыуы килгән, уларҙы иҫәңгерәткәнсе туҡмап, аттарының ҡойроғона тағып килгән юлдарына оҙатырға булған. Бар, тотоп ҡара һин дала елен, Төпкилде менән Тапкилде әллә ҡасан күҙ күреме ер китеп барған инде был саҡта...Ошо көндән алып ырыуҙа күңелле көндәр башланып киткән. Старшина ни бойорһа ла, ни ҡыланһа ла, кешеләр, күҙенә тура ҡарап көләләр генә, ти. Унан ҡурҡып тороу тигән нәмә ҡалмаған. Уның алдында бейеп тороусы ла, ҡушҡанын эшләүсе кеше лә юҡ. Ҡабыҡбаш, үҙенең көсһөҙлөгөн тоноп, ауырыуға һабышҡан. Әмәлселәр ҙә, төрлө ырымсылар ҙа бының сиренә дарман таба алмайҙар, ти. Ә халыҡ уның сирен бар тип тә белмәй, һаман көлә генә бирә, старшинаны һис һанға һуҡмай.

Төпкилде менән Тапкилде, Ағиҙел башынараҡ күсеп, яңы төйәк ҡороп йәшәй башлағандар. Ҡабыҡбаштың сиргә һабышыу хәбәре уларға ла килеп еткән. Былар тоталар ҙа, ошоно ашаһа һауығыр тип, старшинаға бер төйөнсөк күстәнәс ебәрәләр. Күстәнәс тип, әллә ни иҫ китмәле аҙыҡтар түгел, төйөнсөктә бер ус көл дә ике бөртөк ҡош ҡауырһыны менән бер теш, ти. Был саҡта инде Ҡабыҡбаш урынынан да тора алмаҫлыҡ көнгә ҡалған була. Алйот старшина күстәнәстең айышына төшөнә буламы ни, юҡ, уйлайһы ла түгел. Мөкәй аҡһаҡал белә лә бит, әйтергә ҡурҡа. Шунан, төйөнсөктөң серен сисер өсөн, бөтә ырыу халҡын йыялар. Халыҡҡа эйәреп йөҙ етмеш йәшәр, күптән һуҡырайған Яубаҫар ҡарт та килә.

– Мәрхүм атайымдың ҡорҙашы, ил ағаһы Яубаҫар олатай, асып бирсе ошо йомаҡ күстәнәстең йәбешкеһен.– ти Мөкәй ҡарт.

– Ҡана, бирегеҙ, ҡапшап ҡарайым,– ти йөҙ етмеш йәшәр Яубаҫар бабай.

Төйөнсөктө тотторалар быға. Ул төйөнсөктө усы менән һыйпап ҡына ҡарай ҙа:

– Бәй, бының ни йомаҡлығы бар, һуҡыр ҙа аңларлыҡ нәмә ләбаһа!..– ти.

Уның һүҙен ишетеп, халыҡ тағы ла шарҡылдап көлә башлай. Тимәк, старшиналары һуҡыр саҡлы ла күрә алмай икән!

– Алай булғас, Яубаҫар ҡарт, асыҡлап бир белгәнеңде,– ти хәл эсендә ятҡан Ҡабыҡбаш, көскә тын

алып.

– Хәҙер, хәҙер–ти Яубаҫар,–һәләт тә асыҡлайым мин уны, әйҙә, уландарға бер ғибрәт булһын. ЭйРµ быныһы – өкө йөнө, быныһы – ҡарағай көлө, быныһы ат теше булыр бының. Аңлашыламы?

– Аңлашылып етмәй шул, Яубаҫар олатай,– ти халыҡ.

– Әләйһә, аңлатып бирәйем,–тип янынан һүҙгә керешеп китә ул.– Ҡабыҡбаш мырҙаның тәс үҙенә төрттөргән икән был шаяндар: өкө йөнө – һин, ырыу башы булһаң да, сапсан ыласын түгел, ҡараңғылыҡ батшаһы өкө генә тигән һүҙ, ҡарағай көлө – яңғыҙ тирәк булып маһайма, һинән дә көл генә ҡалыр, ә ат теше – аттың теше төшкән икән, эше лә бөткән, тигән һүҙ булып сыға...

Ҡарттың һүҙҙәренән һуң халыҡ тәгәрәп көлөргә тотонған.

– Аһ!– тип Ҡабыҡбаш, бер генә ҡысҡырып өлгөрөп, донъя ла ҡуйған.

Аңлауын аңлаған ул үҙенең буш ҡабыҡ баш икәнен, әммә инде үтә һуң булған... Ошо көндән алып ырыуҙың кешеләре ысын күңелдән кинәнеп көлөргә өйрәнгәндәр. Төпкилде менән Тапкилде лә төп йорттарына күсеп ҡайтҡан.

Алдарҙың ен ҡыуғаны

Элек Алдар тигән бер кеше йәшәгән. Уның ҡорсаңғы ғына аты булған, ти. Шул атын, ҡойроғо аҫтында алтыны бар, тип һатмаҡсы булып йөрөй, ти. Ике кеше быны ишетеп ҡала ла, Алдар янына килеп:

— Ысынлап та алтыны бармы? Һатаһыңмы атыңды? — тиҙәр.

— Һатам.

— Күпмегә?

— Был үҙе алтын бирә. Шулай булғас, ун ат хаҡы ла аҙ булыр;— ти Алдар.

Тегеләр, Алдар һораған хаҡҡа килешеп, атын алып, ары киткәндәр, ти.

«Асығауыҙҙарға бер үләкһәне ослап, ун атлы булынылды, тағы берәйһен отоп булмаҫмы», тип, бер ваҡыт Алдар бағанаға һөйәлеп уйланып торған икән, әмәлгә ярағандай, бер кеше килеп сыҡҡан.

— Нимә эшләп тораһың? — тип һораған был Алдарҙан.

— Бына, бағана аумаһын тип, терәп торам. Ул ауһа, эш харап. Теләһәң, һин минең урынға тороп тор. Мин ҡайтып шуның хаҡын алып киләйем, тигән, ти Алдар.

Теге кеше ҡалған бағананы терәтеп. Эй көтә, эй көтә икән был. Алдар юҡ та юҡ. Байтаҡ торғас, Алдарҙың ҡатыны килеп сыҡҡан.

— Еңгә, Алдар өйҙәме?

— Юҡ, ул ҡарауылға киткән, һин нимә ҡыйратып тораһың?

— Бына, Алдар ағай: «Терәп тор, был бағана ауһа, эш харап»,— тип, үҙе шуның хаҡын килтерергә киткәйне,— тигән.

— Уҡытҡан икән. Әйҙә әле, үҙен табайыҡ.

Төге кеше бағананан ситкә киткән, бағана ҡоламаған, шул көйөнсә тора биргән, ти. «Алдаған икән был мине, кафыр. Туҡта, кәрәгеңде бирәйем әле мин, тип, теге кеше Алдарҙың бисәһенә эйәреп киткән. Барһалар, теге келәт терәтеп тора, ти.

— Ни эшләп тораһың?

— Миңә хаҡ бирә торған кешеләр тотолдо. Ат хаҡын да, бағана терәү хаҡын да бирергә тейеш ине. Келәте менән китеп бармаһын тип, терәтеп торам,— тип әйткән, ти, Алдар.

— Аттың алтын биргәнен кем күргәне бар,— тип, теге ҡорсаңғы атты алған кешеләрҙе бисәләре келәткә бикләп ҡуйған булғандар икән.

Бағана терәткән кеше уны-быны белмәй, ҡатындарынан булһа ла хаҡ алайым, тип инһә, тегеләр быны орғолап-бәргеләп сығарып ебәргәндәр. Алдарға ла өлөш эләккән, ти.

— Ну, бисәкәй, хәҙер эш башлана инде. һине минән һалдырып алырға тырышырҙар инде,— тигән Алдар, был мәхшәрҙән имен-аман ҡотолғас.

Ысындан да, теге өсәү бергәләшеп, Алдарҙан үс алырға булғандар! Уларҙың береһе мулла, береһе мәзин, береһе ҡазый булған икән, ти.

— Беҙ уның үҙен ҡыуҙырып, бисәһен үҙебеҙгә алайыҡ,— тип һуҙ ҡуйышҡан, ти, был өсәү.

— Беҙ Алдарыңды ебәрәбеҙ! — тип, ҡазый, мәзин, мулла берәм-берәм киләләр икән, ти.

— Ай, ҡәрендәш, һылыуһың. Йәш ваҡытың үтен бара, шиңгән гөлдәй һулырһың. Ни генә бирәйем һиңә, күңелеңә ярарға? — тигән ҡавый Алдарҙың ҡатынына.

— Ай-й-й, ҡәрендәш, сибәрһең! Һинең менән ҡалған ғына ғүмеремде уҙғарырға булмаҫмы? Күңелең ниҙе һөйә, ниҙәр алын бирәйем? — тигән мәзине.

— Бик сибәрһең икән! Йәнебеҙ йәннәттә булыр ине, икәү торһаҡ,— тигән мулла.— Ниҙәр алып киләйем?

— Йөнө-ние менән ҡаҙ килтер.— тигән дә ҡатын уларҙың төрлөһөн төрлө ваҡытҡа саҡырған. Ҡазый ҙа, мәзин дә, мулла ла берәр ҡаҙ тотоп килгән. Ҡатын йөнө йолҡолмаған ҡаҙҙы шул көйө-бер мендәргә тыҡҡан. Тегеләрҙең килгән берен сыуал артына индереп торған да, баяғы мендәр менән кәпләп ҡуйып, сыуалына ауалатып ут яғып ебәргән. Йылыла көплө тороп, теге һимеҙ нәмәләр бышлығышып, мендәрҙәге ҡаҙ һөрһөп, өй эсенә яман еҫ тарала.

Алдар ҡайта. Ишектән килеп инеү менән:

— Фу-у, әллә ниндәй еҫ сыға. Ендәр эйәләшкән, ахыры,— тип мылтыҡтан атып ебәрә. Теге өсәү ҡоттары осоп, ни эшләргә белмәй шарылдап, тырым-тырағай сығып тая.

Былар киткәс, Алдар яҡшы ғына кейенә лә арттарынан китә.

— Мөфтиҙәнмен мин,— ти Алдар.— Илгә яманлыҡтар килә. Шуның өсөн имен-аман саҡта изге кешеләрҙе икенсе ергә күсерәбеҙ,— ти.

Шулай итеп, муллаларҙы тейәндереп сығарып ебәргән дә үҙе, улар ерендә ҡалып, бик бай тормош көтә башлаған.

Алдарҙың ер һатҡаны

Берҙән-бер көндө Алдар хәбәр таратҡан: «Шулай ҙа шулай, бер әсмухә сәйгә бер түтәрәм ер һатам». Алдарҙың был ниәтен ишеткәс тә, иң тәүҙә мулла килеп инә.

— Шулай ҙа шулай, мулла кем Алдар, һин ереңде миңә һатһаң, урының ожмахта булыр.

— Әйҙә, рәхим ит, ала күр. Тик хаҡына килеш кенә.

— Хаҡы күпме һуң әле? — тигән була мулла белмәмешкә һалышып.

— Бер әсмүхә сәй, мулла абзый.

Мулла тиҙ генә сәйҙе бирә лә ҡайтып китә. Шунан күп тә үтмәй мәзин килеп инә.

— Ереңде миңә һатһаң, сауаплы булырһың,— ти был,— ике донъялыҡта ла изгелек күрер инең.

— Ал әйҙә, мәзин абзый, тик мин әйткән хаҡына ғына күн. Хаҡын алдан белгәс ни, бер әҫмүхә сәйен алып килгән мәзин.

— Күнәм, күнәм,— тип, бер әсмүхә сәйҙе ҡалдырып, мәзин сығып китә.

Күп тә үтмәй, ишек төбөндә тағы берәүҙең тамаҡ ҡырғаны ишетелә.

— Әйҙә, әйҙә,— тип ҡысҡырыуға, туҡ-туҡ таяғын таянып, мөтәүәлли килеп инә.

— Ереңде һатаһың икән, тип ишеткәйнем, хаҡ һүҙме!'

— Хаҡ, хаҡ.

— һин уны, Алдар ҡустым, минең кеүек изгелек юлында йөрөгән кешегә Һат. Ғүмергә яҡшылыҡ күрерһең.

— Ал, мөтәүәлли ағай, рәхим ит.

Мөтәүәлли ҙә бер әсмүхә сәйҙе ҡалдырып сығып Китә. Алдар самауыр ҡуя башлауға ғына бер бай килеп инә.

— Ереңде миңә һат, Алдар ҡусты,— ти быныһы ла,— мин һиңә хаҡты арттырып бирермен.

— Рәхим ит, бай ағай,— ти Алдар,— артығы кәрәкмәй. Алдар бынан да үҙе әйткән хаҡты алып ҡала. Бай сығып китә.

Инде Алдар сәй эсергә генә ултырғанда, бер сауҙагәр килеп инә.

— Эй Алдар ҡустым, күҙ күреш кешебеҙ, ағайыңа әйтмәй-нитмәй, ереңде осларға йөрөй икәнһең. Миңә, һат, мин һиңә сәй янына ике шаҡмаҡ шәкәр ҙә өҫтәрмен,— ти сауҙагәр.

— Ал, сауҙагәр ағай,— ти Алдар,— үҙ хаҡына бирәм мин уны.

— Әһә, шулаймы?

Сауҙагәр һалырға торған шәкәрен тиҙ генә кеҫәһенә тығып, сәйен генә ҡалдырып сығып китә. Алдар бер сынаяҡ сәйен эсеп бөтөүгә йорт старшинаһы килеп инә.— һин, Алдар ҡусты, ереңде ситкә һатырға тейеш түгелһен,,— ти был.— Миңә һат, эйе, мин бит, үҙең беләһең, закон кешеһе.

— Ала күр,— ти Алдар,— тик хаҡына күнһәң, тим инде.

— Хаҡы беҙҙең өсөн бүстәк,— тип старшина ла бер әсмүхә сәйҙе өҫтәлгә сығарып һала. Шунан үҙ юлына китә. Алдар сәйен эсеп бөтөп, инде торам тигәндә генә, ишектән мирауай судья килеп инде, ти.

— Алдар Фәләнович, һеҙ ерегеҙҙе һатаһығыҙ икән. Мин уны үҙем алырға булдым,— ти был.

— Рәхим ит, господин судья, ер бик яҡшы. Во, тигән! Судья ла артыҡ туҡталып тормай бер әсмүхә сәйҙе кеҫәһенән

сығарып Алдарға тоттора ла үҙ юлына китә.

Иртәгәһен иртүк тегеләр, береһе лә ҡалмай, хеҙмәтселәрен алып, Алдар күрһәткән ерҙе һөрөргә килгәндәр, ти. Килһәләр, бер генә түтәрәм ерҙә ете хужа булып киткәндәр, ти. Ни эшләргә?

— Алдар был ерҙе миңә һатты,— тип әйтә, ти, береһе.

— Юҡ, һиңә түгел, миңә һатты,— тип әйтә, ти, ҡалғандары.

Шулай итеп был ете хужа араһында тауыш сыҡты, ти. Тамаҡтары ҡарлыҡҡансы талашҡандың һуңында, яғалашыуға етә яҙған саҡта ғына, мирауай судья:

— Йәмәғәт, улай законды боҙмағыҙ. Сабыр итегеҙ. Киттек Алдарҙың үҙенә! — тип ҡысҡырып, уларҙы аңдарына килтерә. Китәләр Алдарҙың үҙенә. Шау-гөр килеп инәләр былар, Алдарҙы өҙгәләп ташларҙай булып. Мулла ҡысҡыра:

— Һин, ахмаҡ, нишләп улай бер түтәрәм ереңде ете кешегә һатаһың?

Алдар иҫе китмәй генә яуап бирә:

— Бәй, мулла абзый, ер ете ҡат, тип әйткән кеше һин түгелме ни әле ул?

— Мин.

— Һуң?

— Мин булһа ни! Ер ете ҡат инде ул. Китап шулай ти. Уны бына ил ағалары ла белә.

— Ете ҡат, мулла, ете ҡат! һәр кемсәнгә мәғлүм инде ул ерҙең ете ҡат икәне,— тиешәләр тегеләре.

— Бәй, шулай булғас, һеҙҙең ғауға күтәреүегеҙҙе аңлап етмәйем. Мин етәүегеҙгә ерҙең ете ҡатын һатҡанмын, һатыу минән, бүлешеү үҙегеҙҙән. Йәрәбә һалаһығыҙмы, нишләйһегеҙ, уныһын үҙегеҙ ҡарағыҙ,— тип, үҙ эшенә тотондо, ти.

Тегеләр ни эшләһен инде? Елкәләрен тырнай-тырнай сығып киткәндәр, ти.

Яланғасбай менән Алдар

Ҡыш көнө, ти. Бер мәлде байҙың йәрминкәгә барырын белеп. Алдар ҙа Юлға сыҡты, ти. Алама кейемдәрен кейен, таң һарыһынан сьгкты ла, сатлама һыуыҡ булһа ла .тирҙәрен һыпырып ултырған кеше булды, ти. Хәҙер шәй ат менән бай килә. Алдарҙы күрҙе лә туҡтаны, ти, был.

— Нишләп ултыраһың?

— Тирләп кителеңде.

Шулай тине лә тағы тирен һыпырғандай итте, ти, Алдар. Бай йылы тун кейгән була.

— Мин бик өшөнөм алайһа,— тине, ти.

— Өшөрһөң шул. Бындай көндә кеше шулай кейенәме? Мә, минең кейемде кейеп, ошонда ултырып тор әле. Хәҙер йылынып, тирләп китерһең. Ә толобоң менән атыңды миңә биреп тор, мин бер минутта килеп етермен,— тине, ти.

Кейемдәрен алмаштырыштылар, ти, был икәү. Байҙың яҡшынан яҡшы тире тунын кейеп, санаһына ултырҙы ла сабып сыҡты ла китте, ти, Алдар. Алдар йәрминкәгә бара. Атты алыштыра. Өҫтәү ала. Хәҙер аҡса ла бар. Тун да бар, ат та бар — кәләш кенә юҡ. Етмеш саҡрым ер китә лә килеп төшә был бер йортҡа. Шунан үҙенә ҡыҙ һората.

— Кем улы булаһың һуң? — тип һорайҙар икән бынан.

— Минең атай-әсәйҙе һеҙ белмәҫһегеҙ. Мин Яланғасбайҙың улы,— тип яуап бирә Алдар.

— Үҙеңдең исемең кем була?

— Алдар.

Шулай танышып, хәҙер ҡыҙҙы алмаға килешә. Ала ла ҡыҙ йортонда тора башлай. Йәйгә сыҡҡас, иленә ҡайтырға сыға.

Ҡайтып барғанда, теге байҙың туғай тулып йөрөгән һыйыр, ҡуй көтөүҙәрен осраттылар, ти. Хайран ҡалып килгән ҡайны-ҡәйнәһенә:

— Бына ошо мал вис минеке инде,— тине, ти, Алдар, һарыҡ-ҡуйҙарҙы өйөрөп алып ҡайтты ла, һуйып, туй яһаны, ти. Теге мәлдә Алдар һүҙенә ышанып, саҡ-саҡ туңмай ҡалған бай, быны ишеткәс, асыуынан шартланы ла үлде, ти.

Алдар батыр менән генерал

Батша үҙенең һарайына Алдар батырҙы иң яҡын ярҙамсыларының береһе итеп алған, ти. Алдар батыр көн дә батша янынан китешләй, уны көлдөрөп, күңелен асып йөрөгән. Бер көндө батша һуғыштан еңеү менән ҡайтҡан генералын бүләкләргә уйлаған. Был генералды Алдар батыр бик яратмаған булған. Батша бүләкләргә булғас, бигерәк тә күралмаған. Нисек тә булһа унан үс алырға уйлап йөрөгән Алдар. Шулай уйлай-уйлай йөрөһә, уңайы килеп тә тыуған.

Батша генералды үҙенә саҡыртып, уға бүләген тапшырмак була. Быны белеп ҡалған Алдар баҙарға барып, бер кәрзин йомортҡа һатып ала. Йомортҡаларын батша һарайына алып ҡайта. Кәрзинде батша бүлмәһенең ишек төбөнә ҡуя. Шунан үҙе сисенә лә шул кәрзин өҫтөнә менеп ултыра. Бер заман байрамса кейенгән әлеге генерал килеп инә. Ул инеү менән, Алдар батыр:

— Һеҙ ҡайҙа? Батша берәүҙе лә индерергә ҡушманы,—ти.— Мине ул үҙе саҡыртҡайны. Бар инеп әйтеп сыҡ,— ти генерал.

— Инер инем дә ул, инә алмайым шул,— ти Алдар.

Генерал аптырап китә.

— Ни өсөн?

— Мин бында нишләп ултыра тиһең? Себеш сығарып ултырам бит мин. Тороп китһәм, йомортҡалар һыуыныр ҙа серетке генә булып ҡалыр. Әгәр инде һеҙ минең урынға ултырып торһағыҙ, хәҙер инеп батшаға әйтеп сығар инем,— ти Алдар батыр.

Тиҙерәк бүләк алғыһы килгән генерал нимә эшләргә белмәй, башҡа сара тапмай, риза була. Тиҙ генә инәнән тыумаға ҡалып сисенде лә, ти, Алдар батыр урынына ултырҙы, ти. Алдар батыр яйлап ҡына кейенә лә батша янына инеп китә. Инә лә:

— Эй батшам,— ти,— теге батыр генералың бахыр булған бит. Үҙе бүләк алырға килгән, үҙенең иҫе дөрөҫ түгел,— ти. Батша:

— Нисек инде иҫе дөрөҫ түгел? — тип һораны, ти.

— Дөрөҫ түгел шул. Ышанмаһағыҙ, сығып ҡарағыҙ. Ул ишек төбөндә йомортҡа баҫып ултыра,— тип яуап бирә Алдар батыр, күҙен дә йоммай. Батша сығып ҡараһа, генералы, ысынлап та, яп-яланғас көйө йомортҡа баҫып ултыра, ти. Батшаны күргәс, генерал, нимә эшләргә белмәй, аптырап урынында тик ултыра, ти. Ҡарап-ҡарап торҙо ла, ти, батша:

— Ахмаҡ баш! Шул хәлеңдә бүләк алмаҡ булаһыңмы ни әле! — тип асыуланды ла генералды ҡыуҙы ла сығарҙы, ти.

Шулай итеп, Алдар батыр генералдан үсен алған.

Ҡырҡалдар

Әүәлгә заманда алдаҡсылығы менән дан тотҡан Ҡырҡалдар исемле бер кеше йәшәгән. Уның даны алыҫ ауылдарға таралған. Үҙен аҡыллыға һанап йөрөгән бер мулла ла был турала ишетеп ҡала.

— Туҡта, мине алдай алырмы икән был Ҡырҡалдар? Һынап ҡарайым әле,—тип уйлай ҙа, кырандас егеп тороп, Ҡырҡалдар янына Китергә сыға. Ҡырҡалдарҙың өйөнә килеп инһә, теге өйҙә юҡ икән. Бисәһенән һораша:

— Ҡырҡалдар өйҙәме, ҡайҙа?

— Ана сусаҡ битендә бесән сабып йөрөй,— ти Ҡырҡалдар-ҙың ҡатыны. Мулла аты менән Ҡырҡалдар бесән сабын йөрөгән ергә киткән.

Атлы кешене күргәс тә, Ҡырҡалдар эште һиҙеп ала. Бер өйөм тиҙәкте таҡыяһы менән ҡаплай һала ла шуны тотоп ултырған кеше була. Мулла килеп етеп, сәләм бирә лә:

— Һине дан тотҡан алдаҡсы тип әйтәләр, алда әле, давай, мине лә,— ти.

— Бик алдар инемдә, алдар тоҡсайым өйҙә тороп ҡалған шул,— тип яуап ҡайтарған Ҡырҡалдар.— Етмәһә, бынауы таҡыя аҫтындағы тутыйғош осоп сығып китеүе бар.— Булмаһа, таҡыяңды үҙем тотоп торормон, бар, мпнең ат менән генә ҡайта һалып алып кил,— ти икән ҡыҙып алған мулла.

— Ярай, улай булғас,— ти ҙә Ҡырҡалдар атҡа ултырып ҡайтып та китә. Мулла таҡыяны тотон ултырып ҡала. Ҡырҡалдар мулланың өйөнә бара ла, абыстайға:

— Мулла өс йөҙ һум аҡса биреп ебәрергә ҡушты, ышанмаһаң, ана атына ултырып килдем,— ти. Абыстай, ышанмай ни, ышана инде: Ҡырҡалдарға аҡса биреп ебәрә.

Ҡырҡалдар мулла тороп ҡалған яҡҡа сығып китә лә, байтаҡ юл үткәс, кырандасҡа күп итеп бесән һала ла, атын үҙ яйына ҡуйып, үҙе шуның аҫтына инеп ята.

Был ваҡытта мулла һаман таҡыяны тотоп ултыра икән., Бик күп ваҡыт уҙғас ҡына, яланда йөрөгән атын күрен, үҙенең алдан-ганлығын аңлаған.

— Үҙенә лә күрһәтәйем әле, үлтерә һуғайым да ҡуяйым тутыйғошто,— тип таҡыяға таслата һуғып ебәрә, шул ыңғай баштан-аяҡ тиҙәккә ҡойона. Хур булып, ғәрләнеп, үртәләнеп ҡайтып китә.

Мулла ҡайтып етеп, ат туғарып өйөнә кереүгә, Ҡырҡалдар ҙа йәшенгән урынынан төшөп, тәҙрә янына килгән дә тыңлай башлаған. Мулла ҡатынына Ҡырҡалдарҙан алданыуын һөйләгән:

— һин уны әйтәһең әле. Өҫ-башыңды йыуҙың — таҙарҙың. Минән өс йөҙ тәңкә аҡса алып китте бит ул,— ти ҡатыны.

— Ниндәй өс йөҙ тәңкә ул тағы?

— Һуң, һин һората тип, Ҡырҡалдар килеп алып китте лә баһа.

— Ах, аңра! Күрәләтә кешегә аҡса биреп ултырамы кеше?

— Бөтәһе лә һинең үҙеңдең аңралығың арҡаһында ғына булды! Мин нишләп аңра булайым. Үҙең атыңды биреп тороп ебәргәс һуң, бирмәй нихәл итәйем.

Мулла менән абыстай шулай икәү ара зыу-ғәләмәт һүҙгә килешәләр. Ә Ҡырҡалдар ауыҙ йырып тыңлап тора. Шунан мулла:

— Ҡырҡалдарҙан үсемде алмаһам, ошо бүркемде кейгән мин булмайым! — тип бүркен күтәреп һуҡты, ти.— Үс -итеп ҡыҙын урлаясаҡмын,— тип ҡәһәтләнде, ти.

Ҡырҡалдар тиҙ генә йүгереп ҡайтҡан да, ҡыҙының кейемдәрен кейә һалып алған. Кис булғас, Ҡырҡалдар ҡапҡа төбөнә сығып ултырған. Бына бер саҡ ат менән сә!ң борҡотоп, ҡапҡа төбөнә мулла килеп туҡтаған. Ҡараңғыла танымай, ҡыҙҙар кейеме кейгән Ҡырҡалдарҙы эләктереп алған да ултыртып алып та ҡасҡан.

— Йәтеш булды әле, үҙен дә алдаттым,— тип ҡыуанған мулла. Өйөнә ҡайтҡас, «ҡыҙҙы» үз ҡыҙҙары янына йоҡларға индереп һалған...

Икенсе көндө ауылдан каруан үтеп бара икән. Мулла «ҡыҙҙы» шуларға һатып ебәргән.

— Атайың мине алдағайны, хәҙер ҡыҙһыҙ тороп ҡараһын әле,— тип әсе көлә икән үҙе.

Каруансылар алдағы ауылда ялға туҡтағас, аттарын һыу эсергә алып китәләр Шул арала Ҡырҡалдар арбанан төшә лә ҡаҫа.Тиҙ генә ҡыҙ кейемдәрен һалып ташлай ҙа үҙ кейемендә ауылға ҡайтып китә. Бер аҙ барғас ҡараһа, артынан ҡыуғынсылар килә, ти. Ҡырҡалдар янына еткәс:

— Ағай, ошонан бер ҡыҙ үткәне күренмәнеме?— тип һорайҙар.

— Мулланың ҡыҙын әйтәһегеҙме?

— Эйе, эйе.

— Ул ни әйенә ҡарай һалдырып ултыра ине.

Шулай тигәйне, тегеләр йән-фарман тороп саптылар, ти.

Ҡырҡалдар эстән генә көлөп, үҙ юлы менән бара биргән. Ауылға ҡайтып етеп килһә, ҡыуғынсылар быға ҡаршы килә ята, ти. Ҡараһа — тегеләр сыр-сыу килтереп, мулланың ҡыҙҙарын алып китеп баралар, ти. Ҡулдарын болғап, нимәлер кысҡыра-ҡысҡыра килгән муллаға ҡамсы менән тамыҙып-тамыҙып алалар, ти.

Шулай итеп, мулла Ҡырҡалдарға этлек эшләйем тин, үҙе һемәйеп ҡалған, ә Ҡырҡалдар үҙ өйөнә тыныс ҡына ҡайтып етеп, һаман рәхәтләнеп алдап йәшәп ята, ти.